This Site Content Administered by

एनएसएस:- राष्ट्र निर्मितीत योगदान देण्याची युवकांसाठी संधी

नवी दिल्ली, 6-4-2017

आलोक देशवाल*

 

ऐच्छिक समाजसेवेच्या माध्यमातून तरुण विद्यार्थ्यांचे व्यक्तिमत्व आणि चारित्र्य विकसित करण्याच्या प्राथमिक उद्देशासह 1969 मध्ये राष्ट्रीय सेवा योजना (एनएसएस) सुरु करण्यात आली. सुरुवातीला, 37 विद्यापीठांमध्ये ही योजना सुरु करण्यात आली, ज्यात सुमारे 40 हजार स्वयंसेवकांना समाविष्ट करुन घेण्यात आले. मात्र, काळाच्या ओघात आणि एक अखिल भारतीय कार्यक्रम म्हणून एनएसएस अंतर्गत येणाऱ्या शैक्षणिक संस्थांची संख्या दरवर्षी वाढतच आहे. सध्या 39,695 एनएसएस शाखांमध्ये 36.5 लाखांहून अधिक स्वयंसेवकांची नोंदणी आहे, जे देशातील 391 विद्यापीठे /+2 परिषदा, 16,278 महाविद्यालये आणि तांत्रिक संस्था तसेच 12,483 वरिष्ठ माध्यमिक शाळांमध्ये विखुरलेले आहेत.

प्रत्येक एनएसएस स्वयंसेवकाने वर्षाला किमान 120 तास या प्रमाणे दोन वर्षात 240 तास सेवा करणे अनिवार्य आहे. हे काम एनएसएस शाखांनी दत्तक घेतलेल्या गावांमध्ये / झोपड्यांमध्ये किंवा शाळा / महाविद्यालय परिसरात, साधारणपणे, अध्ययन तासानंतर किंवा आठवड्याच्या शेवटी / सुट्ट्यांमध्ये केले जाते. याशिवाय, प्रत्येक एनएसएस शाखा स्थानिक समुदायांना सहभागी करुन काही विशिष्ट प्रकल्पांसह, सुट्ट्यांच्या काळात दत्तक घेतलेल्या गावांमध्ये किंवा शहरी झोपडपट्ट्यांमध्ये 7 दिवसांच्या कालावधीचे विशेष शिबिर आयोजित करते. प्रत्येक स्वयंसेवकाने दोन वर्षांच्या काळात एकदा विशेष शिबिरात सहभागी होणे गरजेचे आहे. अशा प्रकारे एका शाखेतील सुमारे 50 टक्के एनएसएस स्वयंसेवक विशेष शिबिरात भाग घेतात.

एनएसएस शाखा समुदायाच्या गरजेनुसार कोणतेही कार्य हाती घेऊ शकतात. शिक्षण आणि साक्षरता, आरोग्य, कुटुंब कल्याण आणि पोषण, स्वच्छता, पर्यावरण संवर्धन, समाज सेवा कार्यक्रम, महिलांची स्थिती सुधारण्यासाठी कार्यक्रम, आपत्ती मदत कार्य आणि पुनर्वसन, डिजिटल भारत, कौशल्य भारत यांसारख्या सरकारच्या महत्त्वाकांक्षी कार्यक्रमांबाबत जागरुकता निर्माण करणे आदी कामांचा यात समावेश आहे.

एनएसएस केंद्र सरकारचा कार्यक्रम आहे. तरीही केंद्र सरकार, राज्य/केंद्र शासित प्रदेश आणि शैक्षणिक संस्था या कार्यक्रमाचे 3 स्तंभ आहेत. देशभरातील 29 हजार शैक्षणिक संस्थांचे प्रभावी संचलन थेट केंद्रीय युवक आणि क्रीडा मंत्रालयामार्फत करणे अशक्य आहे.

सुरुवातीला उल्लेख केला, त्याप्रमाणे, सेवेच्या माध्यमातून शिक्षण हा एनएसएसचा उद्देश आहे. एनएसएसची वैचारिक ओळख महात्मा गांधींच्या आदर्शांनी प्रेरित आहे. एनएसएसचे घोषवाक्य ‘नॉट मी, बट यू’ अगदी समर्पक आहे. एनएसएस स्वयंसेवक स्वत:च्या आधी समुदायाला स्थान देतो. हा शिक्षणाच्या तिसऱ्या आयामाचा भाग आहे, ज्याला मूल्यशिक्षण म्हणतात, जे वेगाने महत्वाचे बनत आहे.

स्वत:चे व्यक्तिमत्व विकसित करण्याव्यतिरिक्त एनएसएस स्वयंसेवकांनी समाजाप्रति महत्वपूर्ण योगदान दिले आहे. गेल्या वर्षी एनएसएस शाखांनी देशभरातील गावांमध्ये/झोपड्यांमध्ये 12,628 विशेष शिबिरांचे आयोजन केले होते. एनएसएस स्वयंसेवकांनी 91 लाख तास श्रमदान केले, 1.98 लाख युनिट रक्तदान केले आणि 13.27 लाख रोपे लावली. तसेच आरोग्य, नेत्रचिकित्सा आणि लसीकरणाशी संबंधित 7051 शिबिरांचे आयोजन केले. सुमारे 6 लाख बालकांना पल्स पोलिओ लसीकरणाची सुविधा उपलब्ध करुन दिली.

युवक कल्याण आणि क्रीडा मंत्रालय एनएसएसचा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार करण्यासाठी कटिबद्ध आहे. एनएसएसमध्ये सहभागी होणाऱ्या पात्र विद्यार्थ्यांची संख्या अजनूही 10 टक्क्यांपेक्षा कमी आहे. एनएसएससाठी आर्थिक सहाय्य वाढविण्याचे प्रयत्न सुरु आहेत. दरम्यान, एनएसएसची स्वयं-सहाय्यता शाखा स्थापन करायला परवानगी देण्यात आली आहे. विद्यार्थ्यांना एनएसएसमध्ये सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित करण्याच्या उद्देशाने विद्यापीठ अनुदान आयोगाने सर्व विद्यापीठांना एनएसएसला श्रेयांकासह वैकल्पिक विषय म्हणून सुरु करण्यासाठी एक सूचना जारी केली आहे. एनएसएसच्या स्वयंसेवकांनी केलेल्या उत्कृष्ट कार्यासाठी मंत्रालय त्यांना राष्ट्रीय पातळीवर वार्षिक एनएसएस पुरस्कारांनी सन्मानित करते, तसेच प्रजासत्ताक दिन संचलन, आंतरराष्ट्रीय युवक प्रतिनिधी, साहसी शिबिरे यामध्ये सहभागी होण्याची संधी दिली जाते.

टाटा सामाजिक विज्ञान संस्थेने (टीआयएसएस) केलेल्या मूल्यांकन अध्ययनात एनएसएसचे महत्त्व अधोरेखित केले होते. अध्ययन अहवालात टीआयएसएसने निष्कर्ष काढला आहे की, एनएसएस ही भारत सरकारची चांगला उद्देश असलेली आणि वैचारिक दृष्ट्या प्रेरित योजना आहे आणि जगभरात युवकांच्या कार्यक्षेत्रातील सर्वात मोठा प्रयोग आहे. सर्व सार्वजनिक आणि खासगी अनुदानित विद्यापीठांना, महाविद्यालयांना आणि संस्थांना एनएसएस अनिवार्य करण्याची आणि अभ्यासक्रमाचा भाग म्हणून समाविष्ट करण्याची शिफारस टीआयएसएसने केली आहे.

**********

*संयुक्त संचालक (एम आणि सी), पत्र सूचना कार्यालय, नवी दिल्ली.

 
PIB Feature/DL/10
बीजी -काणे -दर्शना

Click here to download high quality photo

    Click here to download high quality photo

more photos ....
MEDIA UNITS

PIB MAIN SITE (DELHI)

DD NEWS

AIR NEWS

D A V P

R N I

D F F

GOVERNMENT LINKS

PRESIDENT

PRIME MINISTER

CENTRAL GOVERNMENT

MAHA. GOVERNMENT

MAHARASHTRA MEDIA

MEDIA LIST

NEWSPAPERS

TELEVISION MEDIA

MEDIA REGULATION

CABLE REGULATION

CONTENT CODE

ADVERTISING CODE

PROGRAMMING CODE

JOURNALIST CORNER

JOURNALISM BASICS

INDIAN SCHOOLS

INT.SCHOOLS

PIB LIBRARY

OTHER LINKS

INDIAN AIRLINES

INDIAN RAILWAYS

BUSES


This Site Content Administered by : Manish Desai, Director (M&C),
Press Information Bureau, Mumbai
Site is designed and hosted by National Informatics Centre (NIC)
Information is provided and updated by :Press Information Bureau